Λόφος Ακροπόλεως (Μέρος B)
Το 2ο κατά σειρά ρολόι της Λάρισας, στο λόφο Φρουρίου. Χρονολογία: αρχές του 1900.
Στη νότια πλευρά του λόφου υπήρχε ένα από τα τοπόσημα του λόφου και της πόλης αντίστοιχα. Το δημόσιο ρολόι. Το 1ο δημόσιο ρολόι διαπιστώνεται ήδη από το 1668 από μαρτυρία του τούρκου περιηγητή Εβληγιά Τσελεμπή, αλλά και από γκραβούρες και φωτογραφίες του 1881 και του 1884 και ήταν ξύλινο. Χαρακτηριστικό του η κωνική στέγη. Το 2ο, με σφαιρική τώρα στέγη, παρατηρείται σε φωτογραφίες του 1887. Είναι άγνωστο αν πρόκειται για ρολόι που χτίστηκε εξ’ αρχής ή αν πρόκειται για το παλιό, στο οποίο όμως αλλάχτηκε η στέγη.
Το εικονιζόμενο είναι το 3ο κατά σειρά δημόσιο ρολόι της πόλης. Πάνω στον κορμό του πύργου στηρίζονταν ο μεταλλικός πυργίσκος του ρολογιού ο οποίος είχε σχήμα κωνοειδές. Το ρολόι αυτό δεν είχε ωροδείκτες και η ώρα αναγγέλλονταν με το χτύπημα καμπάνας.
Το προπολεμικό ρολόι της Λάρισας μια χιονισμένη ημέρα του 1935.
Λεπτομέρεια από κάρτα του φωτογράφου Ι. Κουμουνδούρου (Λάρισα).
Το 1923, επί δημαρχίας Δημητρίου Παπαγεωργίου (1922-1924), το Δημοτικό Συμβούλιο ενέκρινε πίστωση 45.000 δραχμών «…δια την κατασκευήν και ανύψωσιν του παλαιού κτιρίου του πρώην Ωρολογίου της πόλεως». Σύμφωνα με τον Επαμ. Φαρμακίδη στην κατασκευή αυτή συνέβαλε οικονομικά εκτός του Δήμου και ο Λαρισαίος έμπορος Ηλίας Κολέσκας. Η όλη κατασκευή του πυργίσκου τελικά οδήγησε σε «ανύψωση», δηλαδή στην καθ’ ύψος αύξηση του ρολογιού, το οποίο δέσποζε λόγω και της θέσεώς του, απ’ όλες τις πλευρές της πόλης. Η ζωή του ρολογιού αυτού υπήρξε δυστυχώς σύντομη.
Με τον σεισμό της 1ης Μαρτίου 1941 κατέπεσε εντελώς ο πυργίσκος και μέρος από το επάνω τμήμα του κορμού και μεταπολεμικά κατεδαφίσθηκε. Υπολείμματα της θεμελίωσής του παρέμειναν και τελικά εντοπίσθηκαν το 1992, όταν καθαρίστηκαν όλες οι επιχωματώσεις οι οποίες κάλυπταν το αρχαίο θέατρο.
Τα θεμέλια του παλιότερου ρολογιού της Λάρισας, που καταστράφηκε από το σεισμό του 1941. Χρονολογία: 5 Οκτωβρίου 1992. Η φωτογραφία είναι του φίλου δημοσιογράφου και μέλους της Φωτοθήκης Λάρισας κ. Βαγγέλη Ρηγόπουλου.
Η αποκάλυψη των θεμελίων του παλιού εξαγωνικού ρολογιού έγιναν αφού γκρεμίστηκε το νεώτερο ρολόι που γνωρίσαμε οι παλαιότεροι και είχε κατασκευαστεί τη δεκαετία του 1950 επί δημαρχίας Καραθάνου. Τα θεμέλια αυτά αποξηλώθηκαν, λόγω των εργασιών για την αποκάλυψη του Α΄ Αρχαίου Θεάτρου της Λάρισας.
Το κάτω τμήμα του παλιού ρολογιού της Λάρισας στο Λόφο του Αγίου Αχιλλίου, γκρεμισμένο από το σεισμό 1ης Μαρτίου του 1941. Χρονολογία: 1941~2. Από το βιβλίο του Θεοδ. Παλιούγκα “Η Λάρισα κατά την Τουρκοκρατία (1423-1881) Τόμος Β”.
Είναι μια από τις σπάνιες φωτογραφίες, που φαίνεται στο κάτω μέρος της εικόνας η βόρεια πλευρά της οδού Παπαναστασίου, λίγο πριν φτάσουμε στο λόφο, όπου διακρίνουμε την είσοδο ενός πολεμικού καταφυγίου που υπήρχε τότε. Μετά τη διαμόρφωση του Αρχαίου Θεάτρου της πόλης ο χώρος επιχωματώθηκε και βρίσκεται το πρανές του κοίλου του Θεάτρου.
ΛΑΡΙΣΑ Ο κήπος του Φρουρίου. Καρτ ποστάλ του Νικ. Στουρνάρα (Αθήνα). Χρονολογία αρχές της δεκαετίας του 1950.
Τον Νοέμβριο του 1951 το Δημοτικό Συμβούλιο επί δημαρχίας Δημητρίου Καραθάνου πήρε την απόφαση να ανεγείρει νέο στην ίδια θέση. Η μελέτη της κατασκευής του είχε ανατεθεί στον πολιτικό μηχανικό Νικόλαο Βασ. Μίχο. Μέσα στο 1952 και σε σύντομο χρονικό διάστημα υψώθηκε δίπλα από τα θεμέλια του εξαγωνικού πύργου του παλιού, το νέο λευκό ψηλόλιγνο ρολόι. Είχε ύψος 18,5 μέτρα και η κατασκευή του ήταν από οπλισμένο σκυρόδεμα. Στο ψηλότερο σημείο του είχε και στις τέσσερες πλευρές ρολόγια με ωροδείκτες και λεπτοδείκτες. Οι μεγαλύτεροι το θυμόμαστε γιατί έχουμε ευχάριστες αναμνήσεις απ’ αυτό. Φωτογραφηθήκαμε δίπλα του, παίξαμε στα σκαλιά της βάσης του και ακούγαμε τους δυνατούς χτύπους του που απλώνονταν σ’ όλη την πόλη. Το Σεπτέμβριο του 1992 αναγκαστικά κατεδαφίσθηκε. Είχε ξεκινήσει η διαδικασία αποκάλυψης του Α΄ Αρχαίου Θεάτρου και η παρουσία του στην περιοχή του «εμπόδιζε» τις ανασκαφές για την ανάδειξη του Θεάτρου. Για περισσότερο από τρεις αιώνες η περιοχή του λόφου ήταν συνδεδεμένη με την ύπαρξη ρολογιού, τοποθετημένο στο ίδιο ακριβώς σημείο. Σήμερα συναντά κανείς μόνο τα σκαλοπάτια που οδηγούσαν στην είσοδο του, εγκλωβισμένα πίσω από μια σιδερένια πόρτα, να μας θυμίζουν το παλιό ρολόι…
Η έναρξη κατεδάφισης του ρολογιού της Λάρισας, παρουσία του δημάρχου της πόλης Χριστόδουλου Καφφέ, στο μέσο της φωτογραφίας, δημοσιογράφων και άλλων τοπικών παραγόντων.
Οι φωτογραφίες προέρχονται από το αρχείο της κας Στέλλας Χονδρόσμου και ευγενικά παραχώρησε στην Φωτοθήκη Λάρισας.
Μια εικόνα που, τρεις δεκαετίες μετά, συνεχίζει να μας πληγώνει μια και αποτελούσε σημείο αναφοράς της πόλης.
Ο μηχανισμός του ρολογιού. Φωτογράφος Σπύρος Τσαντόπουλος. Χρονολογία: δεκαετία 1980.
Το 2019, μετά από προτροπή της ομάδας της Φωτοθήκης Λάρισας προς τη Δημοτική Αρχή, έγινε αναζήτηση και βρέθηκε ο μηχανισμός του παλιού ρολογιού, αποθηκευμένος σε χώρο ιδιοκτησίας του Δήμου.
Το 2ο Δημοτικό Σχολείο Λάρισας στο λόφο Ακροπόλεως. Χρονολογία: δεκαετία 1960.
Στη βορεινή πλευρά του λόφου υπήρχε μέχρι τη δεκαετία του 1970 το κτίριο του Β’ Δημοτικού Σχολείου. Το σχολείο κατασκευάστηκε επί δημαρχίας Μιχ. Σάπκα, ολοκληρώθηκε το 1932 και τα εγκαίνια έγιναν την ίδια χρονιά με την παρουσία του Υπουργού Παιδείας Γεωργίου Παπανδρέου. Στην πρόσοψη του Σχολείου είχε εντοιχισθεί τιμητικά αναμνηστική μαρμάρινη πλάκα με τα ονόματα του τότε προέδρου της Κυβερνήσεως Ελευθερίου Βενιζέλου και του Υπουργού Γεωργ. Παπανδρέου. Με τον σεισμό του ‘41 ο επάνω όροφος του διδακτηρίου είχε χαρακτηρισθεί ακατοίκητος και το 1978, μόλις 46 χρόνια μετά την κατασκευή του, κατεδαφίσθηκε στα πλαίσια εξωραϊσμού της περιοχής. Σήμερα στη θέση του βρίσκεται ένα παρκάκι με προτομές και αναμνηστικές στήλες. Πρόκειται για το γνωστό σε όλους τους εφήβους, της δεκαετίας του ΄80, χώρο του «free grass».
Ηρώο πεσόντων, άγαλμα της σπαθοφόρου Νίκης. Χρονολογία: 1961~2.
Ανάμεσα από το παρκάκι και το κέντρο «Φρούριο» βρίσκεται ο χώρος του Ηρώου της πόλης. Κατασκευάστηκε επί δημαρχίας Δημ. Χατζηγιάννη από τον γλύπτη Λάζαρο Λαμέρα, καθηγητή της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών. Το άγαλμα αναπαριστά τη Νίκη, να κρατά γερά στο δεξί της χέρι υψωμένο σπαθί, με το δεξί της πόδι πιο μπροστά και με τις πτυχώσεις στο φόρεμα της φαίνεται να κινείτε επιθετικά, συμβολίζοντας ότι οι Έλληνες κατέκτησαν τη μεγάλη στον πόλεμο 1940-41, ενάντια στους Ιταλούς, με πνεύμα επιθετικό. Το άγαλμα είναι τοποθετημένο σε πανύψηλη στήλη 10 μέτρων περίπου, ενώ στη βάση του υπάρχουν διάφορες συμβολικές αναπαραστάσεις από την εθνοτοπική ιστορία. Μέχρι τότε ως ηρώο χρησιμοποιούνταν η αναθηματική στήλη που βρίσκεται και σήμερα στην περιοχή του Αλκαζάρ και είχε φιλοτεχνηθεί από τον γλύπτη Γ. Ξενάκη για να τιμηθεί η μνήμη των πεσόντων αξιωματικών και οπλιτών κατά τη διάρκεια του ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897.
Ο πρόχειρος αρχαιολογικός χώρος, μπροστά από το Μπεζεστένι. Χρονολογία: Ιούνιος 1917. Αρχείο Γαλλικό Υπουργείο Πολιτισμού.
Όταν τα «συμμαχικά» στρατεύματα της Entente κατέλαβαν τη Λάρισα, μετά την «μάχη της σημαίας» περιηγήθηκαν σε όλη την πόλη. Στο ψηλότερο σημείο της πόλης, στο λόφο Ακροπόλεως εντόπισαν, μπροστά από το Μπεζεστένι, έναν υπαίθριο χώρο με παραπήγματα. Εκεί στέγαζε από το 1907 ο έφορος αρχαιοτήτων Θεσσαλίας κ. Απόστολος Αρβανιτόπουλος τις αρχαιότητες που είχαν ανευρεθεί, κατά κύριο λόγο τυχαία, και μέχρι τότε βρίσκονταν στο προαύλιο των Δικαστηρίων και στα υπόγεια της Δημαρχίας και του Διδασκαλείου. Επίσης στον ίδιο χώρο φιλοξενούνταν και ευρήματα από την ανασκαφή που είχε πραγματοποιήσει ο ίδιος ο Αρβανιτόπουλος στη συμβολή των τότε οδών Μακεδονίας (Βενιζέλου) και Ακροπόλεως (Παπαναστασίου) για την ανακάλυψη του Α΄Αρχαίου Θεάτρου της πόλης μας.
Αναψυκτήριο Φρούριο. Φωτογραφία της δεκαετίας του 1930. Φωτογράφος Νικ. Μούσιος (Λάρισα).
Το αναψυκτήριο «Φρούριο» μετρά εκατόν δέκα χρόνια παρουσίας. Δίπλα ακριβώς από το Μπεζεστένι, ένας έξυπνος επιχειρηματίας, ο Ζήσης Δημητρίου, νοίκιασε το 1909 από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσσαλίας, ολόκληρο τον υπερυψωμένο χώρο. Σ’ αυτόν κατασκεύασε καφενείο, εστιατόριο και δημιούργησε και θεατρική σκηνή με την ονομασία «Φρούριο». Η θεατρική σκηνή εγκαταστάθηκε σε επαφή με τον δυτικό τοίχο του Μπεζεστενίου, ενώ ο μπροστινός του χώρος, περιφραγμένος κάπως από ψηλό τοίχο, αποτελούσε την πλατεία του θεάτρου. Στη βόρεια πλευρά υπήρχαν πρόχειρα παραπήγματα που στέγαζαν τους μπουφέδες και τα μαγειρεία εστιατορίου και καφενείου. Ο υπόλοιπος χώρος που έβλεπε προς την συνοικία Ταμπάκικα, ήταν κατάμεστος από τραπέζια και καρέκλες του εστιατορίου και του καφενείου. Επειδή νοτιοδυτικά υπήρχε και ένας χώρος όπου ήταν αποθηκευμένες στο ύπαιθρο οι αρχαιότητες που συγκεντρώνονταν από την ευρύτερη περιοχή της Λάρισας, η συμβίωση με το θέατρο και το καφενείο ήταν προβληματική. Κάθε χρόνο ο Ζήσης Δημητρίου φρόντιζε να φέρνει από την Αθήνα μουσικούς θιάσους με οπερέτες. Συνήθως οι παραστάσεις άρχιζαν τον Ιούνιο και τελείωναν στο τέλος Σεπτεμβρίου, για να επωφελούνται οι θίασοι και από τη φθινοπωρινή μεγάλη εμποροπανήγυρη της Λάρισας.
Χιονισμένη η βόρεια πλευρά του Τουριστικού κέντρου “ΦΡΟΥΡΙΟΝ” στο λόφο Ακροπόλεως στη Λάρισα. Χρονολογία: δεκαετία 1960/70. Από το αρχείο των Γ.Α.Κ. Η λήψη της φωτογραφίας είναι από την πλευρά της οδού Γεωργιάδου.
Από το κέντρο «Φρούριο» ξεκίνησε την καλλιτεχνική του καριέρα ο Τζίμης Μακούλης. Στο ίδιο επίσης κέντρο έκανε τακτικά εμφανίσεις και ο Βολιώτης τραγουδιστής Σώτος Παναγόπουλος.
Λάρισα – Αναψυκτήριον ΦΡΟΥΡΙΟΝ. Χρονολογία: 1968/9. Φωτογράφος: Τάκης Τλούπας.
Σε επαφή με το κέντρο «Φρούριο» βρίσκεται το Μπεζεστένι. Η ονομασία Μπεζεστένι σημαίνει αγορά υφασμάτων καθώς προέρχεται από την αραβική λέξη bez που σημαίνει βαμβακερό και τη λέξη bezzaz που σημαίνει έμπορος υφασμάτων.
Το Μπεζεστένι της Λάρισας. Χρονολογία: 1960~1.
Η κατασκευή του Μπεζεστενιού, μέσα από μαρτυρίες περιηγητών, εντοπίζεται στο διάστημα 1484-1506. Το 1668, στο οδοιπορικό του ο περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπή σημειώνει: «Στην καρδιά της πολιτείας, μέσα στην αγορά και το παζάρι, βρίσκεται το μπεζεστένι, ίδιο φρούριο, με πετρόχτιστο θόλο και τέσσερις σιδερένιες πόρτες, που λες κι είναι το καταφύγιο της πόλης και τ’ άπαρτο κάστρο της. Εκεί μέσα υπάρχουν πλούσιοι έμποροι που πουλάνε πολύτιμα πράγματα. Υπάρχουν και 21 εμπορικά μαγαζιά. Όλα τους σκεπασμένα με κεραμίδια….Σαν κοντεύει να νυχτώσει κρούνε τα τύμπανα μέσα στην πόλη κι οι φύλακες, μαζί με τους αρματολούς, σφαλούνε όλες τούτες τις πόρτες κι αρχινάνε τη φύλαξή τους. Τα μαγαζιά βρίσκονται σε ένα μέρος γύρω από το μπεζεστένι, κι είναι μια αγορά και παζάρι πιο σίγουρο και από κάστρο με πραμάτειες που αξίζουνε χιλιάδες φορές πιότερο από το θησαυρό της Αιγύπτου».
Η τελευταία γραπτή αναφορά για τη λειτουργία του είναι το 1779 όπου περιγράφονται μεταξύ άλλων οι μολύβδινοι θόλοι του. Πιθανότατα καταστράφηκε αρχικά στο σεισμό που έγινε το 1781 και η καταστροφή ολοκληρώθηκε από πυρκαγιά που ξέσπασε μετά από λίγα χρόνια. Μετέπειτα, αφού υπέστη αλλαγές στην εξωτερική μορφή του, χρησιμοποιήθηκε ως πυριτιδαποθήκη και οχυρό. Το 1881 με την ενσωμάτωση της Θεσσαλίας, και κατά συνέπεια της Λάρισας, με την υπόλοιπη Ελλάδα, υψώνεται στο Μπεζεστένι η ελληνική σημαία.
Η νότια και μέρος της δυτικής πλευράς από το Mπεζεστένι της Λάρισας και η ανατολική πλευρά του λόφου του Φρουρίου, με το παζάρι. Από το αρχείο του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου του Πανεπιστημίου Κολωνίας, πιθανόν στις αρχές του 1900.
Στην φωτογραφία διακρίνεται χαρακτηριστικά η πρόσθετη επάνω ζώνη με τις πολεμίστρες, η οποία κατασκευάσθηκε με μικρότερες πέτρες και χαλίκι και γι’ αυτό στη φωτογραφία φαίνεται πιο σκούρα. Οχυρωματικά έργα πάνω στο Μπεζεστένι έγιναν κατά τη διάρκεια του Ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897, σύμφωνα με γκραβούρα που εντόπισε η ομάδα της Φωτοθήκης Λάρισας, η οποία δημοσιεύτηκε σ το βιβλίο “The Wreck of Greece” του Henry Norman. Τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα όμως κατέπεσαν και δεν τις ξανασυναντάμε. Ένα χρόνο μετά η Θεσσαλία απελευθερώνεται και μαζί και η Λάρισα. Είναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι η αρχική χρήση του μπεζεστενιού σαν αγορά στα 1910 έχει πλέον ξεχαστεί.
Άποψη του Μπεζεστενιού από τη δυτική πλευρά. Χρονολογία: 1970. Από το αρχείο του Netherlands Institute in Turkey (NIT).
Μέχρι το τέλος της δεκαετίας του ’70, το Μπεζεστένι ήταν σχεδόν όλο καλυμμένο με χώματα. Το 1976 η Αρχαιολογική Υπηρεσία αφαιρεί τις επιχωματώσεις και στηρίζει τους τοίχους του μνημείου. Μετά την ολοκλήρωση των εργασιών, τη δεκαετία του ’90, το κτίριο άρχισε να χρησιμοποιείται σαν αποθήκη και εργαστήρια κεραμικής και ψηφιδωτών από την 7η Εφορία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Λάρισας. Το Μπεζεστένι Λάρισας είναι μνημείο μεγάλης ιστορικής σημασίας και υπάρχουν σχέδια αναστήλωσης από τις αρμόδιες υπηρεσίες, ώστε να αναδειχθεί το μνημείο και να είναι επισκέψιμο. [3]
Το οδοιπορικό μας συνεχίζεται…
Θωμάς Ζ. Κυριάκος
thomask.larissa@gmail.com
Μέλος της Φωτοθήκης Λάρισας
[2] Ιχνηλατώντας την παλιά Λάρισα – Θεατρικές σκηνές στην παλιά Λάρισα. Νικόλαος Αθ. Παπαθεοδώρου, εφημ. ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ 17 Φεβρουαρίου 2016.
[3] Από την ιστοσελίδα του Δήμου Λαρισαίων larissa-culturestories.gr
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου