Λόφος Ακροπόλεως (Μέρος Γ)

 Λόφος Ακροπόλεως (Μέρος Α)

Λόφος Ακροπόλεως (Μέρος Β)

Από το 1779 στα χρόνια της τουρκοκρατίας στην περιοχή που βρίσκονταν γύρω από το Μπεζεστένι (στον χώρο της σημερινής πλατείας) διεξάγονταν το περίφημο «Τρανό Παζάρ», η εβδομαδιαία μεγάλη αγορά της πόλης, στον Τρανό μαχαλά. Μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλίας και συγκεκριμένα το 1889, συστήθηκε η αγορά που λειτουργεί κάθε Τετάρτη ακόμη και σήμερα. Αυτή η παράδοση διατηρήθηκε άσβεστη με τα χρόνια ως «η λαϊκή αγορά της Τετάρτης», η μοναδική εβδομαδιαία αγορά που λειτουργούσε όλη την ημέρα μέχρι το βράδυ. Για το λόγο αυτό, οι σύγχρονοι Λαρισαίοι, σεβόμενοι την παράδοση, καθιέρωσαν ημιαργία το απόγευμα της Πέμπτης αντί του απογεύματος της Τετάρτης που ισχύει σε όλη την Ελλάδα.

Μια άποψη από τη λαϊκή αγορά της “Τετάρτης” στο λόφο Ακροπόλεως, χώρο όπου φιλοξενούσε για αρκετές δεκαετίες την εβδομαδιαία αγορά. Χρονολογία: αρχές της δεκαετίας του 1930. Αρχείο Αντώνη Γαλερίδη.

Στη φωτογραφία εκτός από τους βαξεβάνηδες, στις διάφορες πρόχειρες παράγκες στο κέντρο της πλατείας, βλέπουμε τακτοποιημένα ανά είδος διάφορα πήλινα αντικείμενα, κανάτια, στάμνες, λαγήνια κ.α. Πάνω αριστερά βλέπουμε ένα μικρό τμήμα από το Μπεζεστένι και το στέγαστρο από το χώρο όπου φυλάγονταν οι αρχαιότητες από την 1η ανασκαφή του 1910 στο Α΄Αρχαίο Θέατρο της πόλης. Στο βάθος διακρίνεται η υψικάμινος από το Μύλο του Παππά.

“ΑΠΑΓΟΡΕΥΕΤΑΙ ΤΟ ΔΕΣΙΜΟ ΤΩΝ ΖΩΩΝ”  ταμπέλα που υπήρχε στο χώρο της παλιάς λαϊκής αγοράς της “Τετάρτης” στο λόφο Ακροπόλεως. Διασώθηκε πριν αρκετά χρόνια από τον κ. Ευάγγελο Βοζαλή, αγαπητό φίλο της Φωτοθήκης Λάρισας και ευγενικά μας παραχώρησε για το αρχείο μας. Ευελπιστούμε ότι θα αποτελέσει κι αυτή ένα από τα πολλά τεκμήρια και αρχεία που θα παραχωρηθούν από την ομάδα της Φωτοθήκης στο Μουσείο πόλης της Λάρισας, όταν αυτό με το καλό δημιουργηθεί και ολοκληρωθεί.

Λόφος Ακροπόλεως στη Λάρισα ο χώρος όπου κάθε Τετάρτη γινόταν η γνωστή λαϊκή αγορά της πόλης, στη σημερινή Πλατεία Λαμπρούλη.  Χρονολογία: 1960~61.

Δύο από τα αδέρφια του παππού μου του Δημήτρη, ο Θόδωρος κι ο Γιάννης, ήταν βαξεβάνηδες, δηλ. καλλιεργούσαν, στον Τύρναβο όπου έμεναν, κηπευτικά κι έρχονταν στην “Τετάρτη” και τα πουλούσαν.  Θυμάμαι ήμουν 5~6 χρονών όταν με είχε ανεβάσει ο παππούς μου στο λόφο και δίπλα από τα αδέρφια του πουλούσαν σ΄ έναν πάγκο μικρά πήλινα λαγήνια. [4] Τα γέμιζες με νερό και φυσώντας από την άλλη άκρη δημιουργούσαν ήχους σαν το κελάηδισμα πουλιών. Πόση χαρά μου έδωσε ο θείος Θόδωρος, όταν με πήρε από το χέρι και με πήγε να διαλέξω ένα λαγήνι, για να μου κάνει δώρο! Ο θείος Θόδωρος διατηρούσε από τη δεκαετία του 1930 μανάβικο στην οδό Φιλελλήνων, απέναντι από το σημερινό κτίριο του ΟΤΕ, αλλά η περίοδος της Κατοχής και τα δύσκολα οικονομικά χρόνια που ακολούησαν τον ανάγκασαν να το κλείσει. 

Άποψη του Λόφου Ακροπόλεως (Φρουρίου).Η λήψη της φωτογραφίας είναι περίπου από την οδό Παπαφλέσσα. Χρονολογία: 1973.

Αρχικά παρατηρούμε τους παλιούς στρατιωτικούς φούρνους, που διατηρούνται έως και σήμερα. Πρόκειται για λιθόκτιστα κτίρια, κατασκευής αρχών του αιώνα, με ξύλινη κεραμοσκεπή στέγη, τα οποία χρησιμοποιήθηκαν από το στρατό σαν φούρνοι. Βρίσκονται κτισμένα ακριβώς πάνω από το αρχαίο θέατρο. Σήμερα χρησιμοποιούνται ως χώρος γραφείων και προσωρινής αποθήκευσης ενώ πρόκειται να διαμορφωθούν ως χώρος Μουσείου με ευρήματα της ανασκαφής. Στη συνέχεια δεσπόζει το παλιό «ρολόι του Καραθάνου», ενώ στο βάθος διακρίνονται, αριστερά η υπό κατασκευή πολυκατοικία στην οδό Βενιζέλου, απέναντι από το ξενοδοχείο «ΑΚΡΟΠΌΛ», και δεξιά από το ρολόι η οικοδομή που βρίσκεται στην οδό Σκυλοσόφου απέναντι από την πλατεία “Μητέρας”.

Ο συγκεκριμένος χώρος ήταν δίπλα από το Μπεζεστένι, στη βόρεια πλευρά του λόφου Ακροπόλεως. Πίσω από την καγκελόπορτα διακρίνουμε τον Άγιο Αχίλλιο. Εκεί είχαν συγκεντρωθεί διάφορα τμήματα κερκίδων, κίονες, αγάλματα κ.α. από την 1η ανασκαφή. Οι φωτογραφίες είναι από το καλοκαίρι του 1917 βγαλμένες από φωτογράφο του Γαλλικού στρατού, όταν υπό τον στρατηγό Σεράϊγ αυτός είχε καταλάβει την Θεσσαλία. Αρχείο Γαλλικού Υπουργείου Πολιτισμού.

Όπως αναφέρει η εφημερίδα Σάλπιγξ της Λάρισας στο φύλλο 651 στις 13 Οκτωβρίου 1902: «Ανασκαπτομένου του υπογείου ανεγειρομένης τινός οικοδομής ευρέθη τμήμα αρχαίου τείχους εκ κανονικών κυβικών πωρωδών ογκολίθων εις βάθος δύο έως τριών μέτρων από της επιφανείας της παρακειμένης οδού. Τούτο κατά τους ενταύθα αρχαιολογούντας είναι μέρος του περιβόλου παρά τα παρασκήνια του αρχαίου Θεάτρου, ού ως γνωστόν ότι και νυν σώζονται υπό το Ωρολόγιον τα εδώλιά του».

Η δημοσίευση αυτή «ανάγκασε» τον Γερμανό αρχαιολόγο Hans von Prott (1869-1903) να έλθει για λίγες ώρες στη Λάρισα ώστε να δει από κοντά τα ευρεθέντα. Παρά τα δημοσιευθέντα άρθρα υπό του εκδότη της εφημερίδος «Σάλπιγξ» Μιχαήλ Τσόγκα, για τις λεπτομέρειες της ανασκαφής και των ευρημάτων , καθώς και για τις παραλείψεις των υπευθύνων που «επέτρεψαν εις τους κερδοσκόπους οικοπεδούχους να αναγείρωσι ανεξέλεγχτα οικίας και μαγαζεία», οι εργασίες που προσωρινά είχαν σταματήσει, ξανάρχισαν και ο χώρος μπαζώθηκε.[5] Οι μετέπειτα συστηματικές ανασκαφές, που πραγματοποίησε ο αρχαιολόγος Απόστ. Αρβανιτόπουλος, στη συμβολή των οδών Βενιζέλου και Παπαναστασίου, ήρθαν να επιβεβαιώσουν την ύπαρξη του θεάτρου.

Κατά την εκσκαφή για τη θεμελίωση οικοδομής στο οικόπεδο Ηλ. Και Αικ. Γκαράνη, στην οδό Παπαναστασίου, αποκαλύφθηκε τμήμα των κερκίδων του Α΄Αρχαίου Θέατρου της Λάρισας. Χρονολογία: 1968. Από την ιστοσελίδα larissa-theatre.com.

Μαθητής Γυμνασίου, στις αρχές της δεκαετίας του ΄80, θυμάμαι στην οδό Παπαναστασίου ότι υπήρχε ένα οικόπεδο με κάτι «μάρμαρα». Ήταν τμήμα των κερκίδων του Αρχαίου Θεάτρου της πόλης, που κανείς δεν πίστευε τότε ότι θα υπήρχε αρχικά η βούληση και μετά η πιθανότητα να αποκαλυφθεί πλήρως. Γιατί η ύπαρξη του είχε διαπιστωθεί στις αρχές του 20ου αιώνα. 

Το 1968 ο Λευτέρης Αμανίτης, αρχιτέκτων μηχανικός, που έκανε τα πρώτα επαγγελματικά του βήματα στη Λάρισα, λαμβάνει την εντολή κατεδάφισης μιας πολυκατοικίας, ώστε να αναγερθεί στη θέση της μια άλλη καινούργια.Η κατεδάφιση ολοκληρώνεται και μόλις η σκαπάνη του εκσκαφέα ξεκινά το σκάψιμο για τα θεμέλια της νέας πολυκατοικίας, χτυπάει πάνω σε κάτι διαφορετικό. Ο Λ. Αμανίτης διαπιστώνει πως πρόκειται για τα καθίσματα του Αρχαίου Θεάτρου της Λάρισας. Αντί να συνεχίσει τη δουλειά για την οποία θα πληρωνόταν, δίνει εντολή να σταματήσει αμέσως η εκσκαφή και ενημερώνει τις αρμόδιες υπηρεσίες για την ύπαρξη του Αρχαίου Θεάτρου, δημοσιοποιώντας ταυτόχρονα στον τοπικό τύπο της εποχής την ανακάλυψή του

Αυτή είναι η αρχή της ιστορίας του Αρχαίου Θεάτρου της Λάρισας,το οποίο ήρθε και πάλι στο προσκήνιο μετά την προ μηνών κατεδάφιση των πρώτων κτισμάτων του οικοδομικού τετραγώνου που βρίσκεται μπροστά από το Αρχαίο Θέατρο. Αν ο Λευτέρης Αμανίτης εκείνη την εποχή δεν έπραττε αυτό που του επέβαλλε η συνείδηση του, τότε όλα ίσως να ήταν διαφορετικά σήμερα.[6]

Δοκιμαστική τομή στην οδό Παπαναστασίου πριν την κατεδάφιση των παρακείμενων κτιρίων για την αποκάλυψη του Αρχαίου Θεάτρου της πόλης. Φωτογραφία του 1985. Από την ιστοσελίδα larissa-theatre.com.

Στα χρόνια που ακολούθησαν κανείς δεν έδωσε σημασία στην ύπαρξη του. Ακόμη και τη δεκαετία του ΄70, αν και είχε ήδη αποκαλυφθεί, στο οικόπεδο ιδιοκτησίας Γκαράνη, τμήμα των κερκίδων του θεάτρου εκδίδονταν οικοδομικές άδειες. Όπως στην περίπτωση του κτιρίου, που στέγαζε το κατάστημα MONACO, στη νοτιοανατολική συμβολή των οδών Παπαναστασίου και Βενιζέλου.

Από τότε το έργο αποκάλυψης και αποκατάστασης του Θεάτρου πέρασε πάρα πολλά στάδια. Άλλοτε με γρήγορους ρυθμούς εξέλιξης των εργασιών και άλλοτε με χρόνια αδράνειας, λόγω ελλείψεως χρηματοδοτικών πόρων. Φέτος συμπληρώνονται 35 χρόνια από την έναρξη των εργασιών. Έως το 1985 το θέατρο βρισκόταν θαμμένο κάτω από χωμάτινους όγκους και θεμέλια κατοικιών, ενώ διχοτομούνταν από δύο δρόμους, την Παπαναστασίου και την Βενιζέλου. Σήμερα, με απτές τις προοπτικές ολοκλήρωσης της αποκατάστασής του, συζητείτε ευρέως ο χρόνος που θα ξεκινήσουν παραστάσεις στο χώρο του. Μια σημαντική εξέλιξη για την μακραίωνη ιστορία και τον πολιτισμό της Λάρισας.

Με το Αρχαίο θέατρο ολοκληρώθηκε η σημερινή μας περιήγηση στο Λόφο Ακροπόλεως.

Το οδοιπορικό μας στην παλιά Λάρισα συνεχίζεται…

Θωμάς Ζ. Κυριάκος
thomask.larissa@gmail.com
Μέλος  της Φωτοθήκης Λάρισας

---------------------------------------------------------------------------------------------------------

[4] Τα πήλινα λαγήνια (ή λαήνια) που απεικονίζουν πουλί είναι παραδοσιακά κεραμικά σκεύη, συχνά διακοσμητικά ή λειτουργικά, που αποτελούν μέρος της ελληνικής λαϊκής τέχνης.

[5] Αρβανιτόπουλος Απόστολος, Πτυχιούχος της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές στο Βερολίνο, στη Βιέννη, στο Παρίσι, στο Λονδίνο και στην Ρώμη. Έλαβε τον τίτλο του διδάκτορος Αρχαιολογίας από τα Πανεπιστήμια της Ρώμης (1899) και των Αθηνών (1901), ενώ στη συνέχεια διορίσθηκε καθηγητής στο Διδασκαλείο Πελοποννήσου (Τρίπολη) και στις σχολές της Αλεξάνδρειας (Αίγυπτος) και της Χάλκης (Κωνσταντινούπολη). Πραγματοποίησε δεκάδες ανασκαφικές έρευνες στη Θεσσαλία και στην Αττική, ενώ συνέγραψε εκατοντάδες μελέτες και άρθρα σχετικού ενδιαφέροντος σε ελληνικά και ξένα επιστημονικά περιοδικά. Ο Απ. Αρβανιτόπουλος επισκέφθηκε για πρώτη φορά τη Λάρισα το 1906, χρονιά κατά την οποία είχε διορισθεί έφορος αρχαιοτήτων στη Θεσσαλία με έδρα τον Βόλο.ο 1926 διορίσθηκε τακτικός καθηγητής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Απεβίωσε το 1938. Από τη στήλη Πρόσωπα: Απόστολος Σ. Αρβανιτόπουλος (1874-1938). Οι πρώτες του αρχαιολογικές έρευνες στη Λάρισα. Αλεξ. Γρηγορίου, εφημ. ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ 15 Δεκεμβρίου 2019. Τ

[6] Λευτέρης Αμανίτης: Το "όχι" ενός ανθρώπου που άλλαξε την πορεία του Αρχαίου Θεάτρου της Λάρισας , Larissapress (youtube), 22 Ιουνίου 2025, συνέντευξη των Κώστα & Στρατή Αμανίτη στον Λευτέρη Παπαστεργίου