Η οδός Κύπρου, από την περιοχή Σιάουλο & τη Δημοτική Αγορά, έως την παλιά Εβραϊκή συνοικία (ΜΕΡΟΣ Γ)

Η οδός Κύπρου, από την περιοχή Σιάουλο & τη Δημοτική Αγορά, έως την παλιά Εβραϊκή συνοικία (ΜΕΡΟΣ Α)

Η οδός Κύπρου, από την περιοχή Σιάουλο & τη Δημοτική Αγορά, έως την παλιά Εβραϊκή συνοικία (ΜΕΡΟΣ Β)

 Το Φαρμακείο του Αγαμ. Αστεριάδη με εμφανή τα σημάδια του σεισμού και των βομβαρδισμών. Η λήψη της φωτογραφίας είναι από τον 1^ο όροφο του Ξενοδοχείου «ΟΛΥΜΠΙΟΝ». Χρονολογία: Απρίλιος 1941. Αρχείο Αγγ. Αβδανά. Από το λεύκωμα «Η ΜΝΗΜΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗ ΛΑΡΙΣΑ. Κατοχή – Απελευθέρωση 1941-1944» του Δήμου Λαρισαίων.

Το εσωτερικό του Φαρμακείου του Αγαμέμνονα Αστεριάδη. Πάνω από τα ράφια τα πορτραίτα των Κωνσταντίνου, Αγαμέμνονα και Αχιλλέως Αστεριάδη. Χρονολογία: αρχές της δεκαετίας του 1990.

Συνεχίζοντας τη διαδρομή μας στην οδό Κύπρου αφήνουμε πίσω μας την οδό Πανός. Αμέσως μετά τη γωνία, επί της Κύπρου, συναντάμε ένα ακόμη από τα παλιά Φαρμακεία της Λάρισας του Αναστασίου Αστεριάδη. Το Φαρμακείο, όπως και του Τσόκανου (Κυλικά) ξεκίνησε τη λειτουργία του γύρω στο 1870 με άδεια του Οθωμανού πασά της πόλης και στη συνέχεια, μετά την ενσωμάτωση της Θεσσαλίας στο Ελληνικό κράτος, με πιστοποίηση από το Ιατροσυνέδριο. Με τέτοια πιστοποίηση στα 1882 συνέχισε τη λειτουργία του φαρμακοπωλείου ως το 1908 ο ανηψιός του Αναστασίου, Κωνσταντίνος Δ. Αστεριάδης ως εμπειρικός φαρμακοποιός. Κατόπιν από το 1908 έως το 1924 λειτούργησε ως κληρονομικό φαρμακοπωλείο με υπεύθυνη την Ελένη Γ. Γρυπάρη.

Το 1924 το φαρμακείο ανέλαβε ο γιος του Κωνσταντίνου, ο φαρμακοποιός Αγαμέμνων Κ. Αστεριάδης έως τα 1953. Με σπουδές από τη Γαλλία, γνώσεις και ήθος ανέδειξε το φαρμακείο στην τοπική κοινωνία. Κατά τη διάρκεια της Γερμανικής κατοχής, με πολλούς κινδύνους έφερνε φάρμακα από την Αθήνα με καΐκι ως το Βόλο και από κει με κάρο ως τη Λάρισα. Ο Αγαμέμνων Κ. Αστεριάδης δημιούργησε την ανά το πανελλήνιο γνωστή «Κρέμα Αστεριάδου» που βασίζεται σε γαλλική κοσμητολογική συνταγή, η οποία συνεχίζει έως και σήμερα να διατίθεται από το Φαρμακείο Βλαχοστέργιου. Επίσης, υπήρξε ιδρυτικό μέλος του Συνεταιρισμού Φαρμακοποιών ΣΟΦΛΑ ΣΥΝ ΠΕ το 1946. Μετά το θάνατο του το φαρμακείο λειτούργησε ως κληρονομικό με υπεύθυνο το φαρμακοποιό Λεωνίδα Καλομοίρη. Το 1959 ανέλαβε υπεύθυνος και το 1962 αγόρασε το φαρμακείο από τους κληρονόμους Αστεριάδη, ο φαρμακοποιός Νικόλαος Δ. Βλαχοστέργιος. Σήμερα λειτουργεί υπό τη διεύθυνση του Ιωάννη Ν. Βλαχοστέργιου. [11]

Φαρμακείο Αστεριάδη, Λαογραφικό Ιστορικό Μουσείο Λάρισας. Χρονολογία: 6 Οκτωβρίου 2014. Από την ιστοσελίδα archaiologia.gr

Το παλαιό φαρμακείο του Βλαχοστέργιου-Αστεριάδη, διασώζεται έως και σήμερα χάρη στην πρόνοια του Γιώργου Γουργιώτη. Ο Γιώργος Γουργιώτης διέσωσε ολόκληρο το περιεχόμενό του Φαρμακείου, με τα ράφια, τις ταμπέλες στα συρτάρια και τα ντουλάπια, τη ζυγαριά, την αριθμομηχανή και τα διάφορα πολύτιμα σκεύη του, την εξωτερική επιγραφή «Φαρμακείον Αγαμ. Αστεριάδου» και τα τρία πορτραίτα των Κωνσταντίνου, Αγαμέμνονα και Αχιλλέως Αστεριάδη. Όλα αυτά, έπειτα από συντήρηση, εκτίθενται στο κτίριο του Λαογραφικού και Ιστορικού Μουσείου Λάρισας.

Μια σπάνια εικόνα της Λάρισας του 1897. Οδός Αλεξάνδρας (νυν Κύπρου), στην κεντρική πλατεία της Λάρισας στο ύψος της σημερινής Φιλελλήνων, στη σημερινή Λέσχη Αξιωματικών. Η φωτογραφία δημοσιεύεται στη σελ. 411 του περιοδικού Scribner’s Magazine

Όπως αναγράφεται στο κάτω μέρος της εικόνας: «Arrival of the Crown Prince at Larissa» (Άφιξη του Διαδόχου στη Λάρισα), βλέπουμε την άφιξη του διαδόχου Κωνσταντίνου στην πόλη μας. Για την ταυτοποίηση της φωτογραφίας απαιτήθηκε αρκετός χρόνος και συζήτηση από τα  μέλη της Φωτοθήκης Λάρισας.

Βασιζόμενοι σε μια γκραβούρα της ίδιας ημέρας, που απεικονίζει την διέλευση της πριγκιπικής πομπής από την οδό Αλεξάνδρας καταλήξαμε στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για την βόρεια πλευρά της κεντρικής πλατείας της Λάρισας, μπροστά μας είναι η οδός Αλεξάνδρας (σημερινή Κύπρου). Παρατηρώντας το ορθογωνικό κτίσμα με τη σκεπή, βλέπουμε πολλά και μικρά παράθυρα σε αρκετά ψηλό σημείο, την ύπαρξη ενός ψηλού προστατευτικού τοίχου με περιφραγμένο εξώστη με κάγκελα, στη νοτιοδυτική πλευρά του, ενώ στο στρατιωτικό φυλάκιο υπάρχουν αρκετά άτομα που παρακολουθούν την πομπή. Όλα αυτά τα δεδομένα μας οδήγησαν στο ασφαλές συμπέρασμα ότι το κτίριο αυτό ήταν οι ποινικές φυλακές της Λάρισας, οι οποίες είναι γνωστό ότι υπήρχαν στην βόρεια πλευρά της πλατείας από την περίοδο της τουρκοκρατίας ακόμα, απέναντι από το τότε Δικαστικό Μέγαρο, το οποίο στεγαζόταν σε οίκημα στο χώρο της κεντρικής πλατείας στη βορειοδυτική πλευρά της. Το 1905 οι ποινικές φυλακές μεταφέρθηκαν σε νέο και ασφαλέστερο χώρο, εκεί που στεγαζόταν παλαιότερα το «Χάνι του Σαχίνη» στην οδός Βενιζέλου στην περιοχή Τσούγκαρι. [12]

Οι φυλακές και τα γύρω κτίσματα ήταν ιδιοκτησία ενός πλούσιου μουσουλμάνου, του Μεχμέτ Χατζημέτου, ο οποίος το 1905, μετά την μεγάλη πυρκαγιά η οποία αποτέφρωσε το κτίριο των Δικαστηρίων, ο Τούρκος ιδιοκτήτης κατεδάφισε τις φυλακές και τα υπόλοιπα κτίσματα και στη θέση τους οικοδόμησε ένα  μεγαλοπρεπέστατο για την εικόνα της Λάρισας της εποχής εκείνης, διώροφο μέγαρο που κάλυπτε μεγάλο μέρος της γωνίας. Στο ισόγειο διαμόρφωσε πολλά καταστήματα, ενώ τον άνω όροφο τον ενοικίασε στον Ιωάννη Ασλάνη, ο οποίος έστησε τη γνωστή Λέσχη Ασλάνη.

Ομιλία Βενιζελικών βουλευτών από το μπαλκόνι της Λέσχης Ασλάνη, στο συγκεντρωμένο πλήθος της κεντρικής πλατείας, μετά την κατάληψη της πόλης από τα συμμαχικά στρατεύματα. Από το αρχείο του Γαλλικού Υπουργείου Πολιτισμού 12~15/6/1917.

Η Λέσχη φιλοξενούσε πολλαπλές εκδηλώσεις, οι οποίες συγκέντρωναν την ανώτερη κοινωνία της πόλεως. Μέχρι και το τέλος της δεύτερης δεκαετίας του 20ου αιώνα η κοινωνική ζωή ολόκληρης της πόλεως συγκεντρωνόταν μέσα στον χώρο αυτό  της Λέσχης Ασλάνη. Η ονομασία αυτή έμεινε για πολλά χρόνια στη συνείδηση των Λαρισαίων, αν και αργότερα ο όροφος χρησιμοποιήθηκε και για άλλους σκοπούς. Οι χώροι της Λέσχης ήταν πολυτελέστατοι για την εποχή τους, με βαρύτιμους κρυστάλλινους πολυελαίους, πολυτελέστατα βιεννέζικα έπιπλα, πολύχρωμα περσικά χαλιά, βελούδινες κουρτίνες και ακριβά σερβίτσια. Για τη διασκέδαση των θαμώνων, πολλοί από τους οποίους ήταν πλούσιοι Τούρκοι μπέηδες που είχαν παραμείνει στη Λάρισα και μετά την ενσωμάτωση της Θεσσαλίας το 1881, μετακαλούσε τακτικά μουσικά συγκροτήματα και τραγουδίστριες από τη Βιέννη και άλλες μεγαλουπόλεις του εξωτερικού.

Η λέσχη λειτούργησε μέχρι το 1919. Γύρω στο 1920 ο όροφος διαρρυθμίστηκε κατάλληλα και ενοικιάσθηκε στον επιχειρηματία Βασίλειο Μίχο, ο οποίος το χρησιμοποίησε ως ξενοδοχείο με την ονομασία  «Μεγάλη Βρετανία». Μετά την μικρασιατική καταστροφή και τις ανταλλαγές των πληθυσμών, ο Χατζημέτος έφυγε μαζί με του υπόλοιπους Οθωμανούς, που είχαν παραμείνει στη Λάρισα. Βάσει του νόμου περί ανταλλαξίμων περιουσιών, η ιδιοκτησία του κτιρίου περιήλθε το 1929 στο δημόσιο. Όταν πριν το 1935 σταμάτησε τη λειτουργία του το ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρετανία», το κτίριο παραχωρήθηκε από το δημόσιο για στρατιωτική χρήση και στεγάσθηκε εκεί η Λέσχη Αξιωματικών Φρουράς Λαρίσης.

Η λήψη της φωτογραφίας είναι από τον 1^ο όροφο του Ξενοδοχείου «ΟΛΥΜΠΙΟΝ». Χρονολογία: Απρίλιος 1941. Αρχείο Αγγ. Αβδανά. Από το λεύκωμα «Η ΜΝΗΜΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗ ΛΑΡΙΣΑ. Κατοχή – Απελευθέρωση 1941-1944» του Δήμου Λαρισαίων.

Από τους ιταλικούς βομβαρδισμούς της 21ης  Δεκεμβρίου του 1940 υπέστη ζημιές οι οποίες επηρέασαν την αρτιότητα του κτιρίου. Ήλθε στη συνέχεια και ο ισχυρός σεισμός του Μαρτίου του 1941 και καταστράφηκε ολόκληρος ο επάνω όροφος. Μεταπολεμικά το κατεστραμμένο κτίριο κατεδαφίσθηκε και στη θέση του οικοδομήθηκε το κτίριο της Λέσχης Αξιωματικών Φρουράς Λαρίσης, το οποίο άρχισε να λειτουργεί με την σημερινή μορφή του από το 1954. [13]

Στην αμέσως επόμενη γωνία, εκεί που βρίσκεται σήμερα το υποκατάστημα της “ALPHA BANK» στεγαζόταν τη δεκαετία του ’30, στο μέσο το φωτογραφείο του Ιωάννη Κουμουνδούρου Φιλελλήνων, στα δεξιά μας, στην οδό Φιλελλήνων, λίγα χρόνια πριν τον πόλεμο το ρολογάδικο "ΑΓΓΛΙΑ" της οικογένειας Χαλλ. Στο ίδιο κτίριο στεγαζόταν και η τότε «ΛΑΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ», αυτή καταλάμβανε το τμήμα που κοιτούσε προς την Κεντρική Πλατεία Θέμιδος.  Αμέσως μετά ήταν το ξενοδοχείο το «ΣΤΕΜΜΑ».

Λάρισα, άποψη της βορεινής πλευράς της κεντρικής πλατείας, Κύπρου με Φιλελλήνων, με φόντο το κτίριο της τότε Λαϊκής Τράπεζας αριστερά, στο μέσο ξεχωρίζει ο τρούλος του Οθωμανικού Χαμάμ και δεξιά η υπό κατασκευή Λέσχης Αξιωματικών. Χρονολογία:  1952 περίπου. Εκδότης-φωτογράφος Φωτο-Γεν, του Βολιώτη γλύπτη και φωτογράφου Μίμη Γεντέκου, το διάστημα που κατοικούσε στη Λάρισα και εργαζόταν ως καθηγητής Τεχνικών και είχε εγκαταστήσει το εργαστήριο του στο χώρο που στεγάζεται το 4ο Γυμνάσιο της πόλης μας.

Η Λέσχη Αξιωματικών άρχισε να κτίζεται το 1950. Όταν χτιζόταν βρέθηκε στην εκσκαφή ένα λαγούμι υπόλειμμα παλιών φυλακών του 19ου αιώνα. Ολοκληρώθηκε το 1953. Ενδιαφέρον στην αρχιτεκτονική του σημερινού κτιρίου είναι ότι διατήρησε μερικώς την ημικυλινδρική μορφή της γωνίας, εκεί που συναντώνται οι δύο πλευρές του κτίσματος. Από τα μέσα της δεκαετίας αποτελεί το κτίριο όπου στην είσοδο του στήνεται δυο φορές το χρόνο η εξέδρα των επισήμων, για την μαθητική και στρατιωτική παρέλαση στις εθνικές μας εορτές.

Τρίτη 24 Οκτωβρίου 1944. Παρέλαση συντάγματος ιππικού με επικεφαλείς  στρατιωτικό Διοικητή Δήμο Κασσάνδρα και τον καπετάνιο της ταξιαρχίας Μ. Μπουκουβάλας (Τάσσος) στην οδό Αλεξάνδρας, μπροστά από την κατεστραμμένη Λέσχη Ασλάνη. Από το βιβλίο «ΛΑΡΙΣΑ. Εικόνες του χθες» της Δημοτικής Πινακοθήκης Λάρισας – Μουσείο Γ.Ι. Κατσίγρα.

Πρόκειται για την επόμενη ημέρα από την απελευθέρωση της Λάρισα. Η πρώτη παρέλαση-είσοδος από τα τμήματα του ΕΛΑΣ που εισήλθαν στην πόλη, έγινε στην οδό Παπαναστασίου, μπροστά από το παλιό κτίριο της «ΕΘΝΙΚΗΣ ΤΡΑΠΕΖΑΣ». Στις 24 Οκτωβρίου η παρέλαση ήταν συντονισμένη και έγινε κατά μήκος της οδού Κύπρου. Πλήθος κόσμου ήταν συγκεντρωμένο και από τις δυο πλευρές του δρόμου ενώ οι πανηγυρικοί της ημέρας έγιναν από τον 1^ο όροφο του ξενοδοχείου «ΟΛΥΜΠΙΟΝ».

Για το κλίμα εκείνης της ημέρας αναφέρει χαρακτηριστικά ο Λάζαρος Αρσενίου:

«Την άλλη μέρα έγινε στρατιωτική παρέλαση. Στους στρατώνες είχε εγκατασταθεί το 4οΣύνταγμα Πεζικού του ΕΛΑΣ με Διοικητή τον ταγματάρχη Γιώργο Καρφή και Καπετάνιο τον Στάθη Ανέστη-Σκουφά. Στο ισόγειο της Εθνικής Τράπεζας εγκαταστάθηκε η Θεσσαλική 1η Μεραρχία του ΕΛΑΣ με Διοικητή τον συνταγματάρχη Ιωάννη Μουστεράκη και Καπετάνιο τον δάσκαλο Γιώργο Μπλάνα-Κίσσαβο. Η παρέλαση ξεκίνησε από το Φρούριο  προς τον Άγιο Νικόλαο. Μπροστά η μπάντα της 1ηςΜεραρχίας με ολοκαίνουργια πνευστά όργανα που προορίζονταν για τον Ζέρβα, αλλά στον δρόμο προς το Μέτσοβο τα πήρε ο ΕΛΑΣ και μαέστρο τον Αστραπόγιαννο (τον γνωστό συνθέτη Αλέξη Ξένο). Το συγκεντρωμένο πλήθος στην πλατεία περίμενε να δει κατσαπλιάδες με γενειάδες ντυμένους όπως-όπως, αλλά έκπληκτο βλέπει να παρελαύνει στρατός οργανωμένος σε λόχους και διμοιρίες, μ’ επικεφαλής αξιωματικούς και με στρατιώτες νέους, ντυμένους με στολή χακί, ξυρισμένους άπαντες, να βαδίζουν σταθερά, με πρόσωπα σεμνά, να λάμπουν από το αίσθημα εκπλήρωσης του ύψιστου καθήκοντος στην πατρίδα και τραγουδώντας “Εμπρός ΕΛΑΣ για την Ελλάδα… Το δίκιο και την Λευτεριά”». [14]

Παρέλαση στην Κεντρική πλατεία της Λάρισας. Χρονολογία: 28 Οκτωβρίου 1944. Φωτογραφία από το αρχείο του Κλεάνθη Μάρκου, χαρισμένη στη Φωτοθήκη Λάρισας.

Εκτός από την παρέλαση των δυνάμεων του ΕΛΑΣ, με αφορμή την απελευθέρωση της Λάρισας, τέσσερις μέρες μετά ακολούθησε εκ νέου παρέλαση, αυτή τη φορά επάνω στην πλατεία, από ομάδα πολιτών με αφορμή την γιορτή της 28^ης Οκτωβρίου. Πρόκειται για την πρώτη επίσημη εκδήλωση, στην πόλη, για την επέτειο της 28ης Οκτωβρίου μετά την απελευθέρωση της χώρας μας. 

Η 28 Οκτωβρίου ανακηρύχθηκε ως εθνική εορτή στις 24 Οκτωβρίου 1944, λίγες ημέρες μετά την απελευθέρωση της Αθήνας (12 Οκτωβρίου) και την άφιξη της κυβέρνησης Γεωργίου Παπανδρέου στην απελευθερωμένη Αθήνα (18 Οκτωβρίου). Στο διάγγελμα του για την 28η Οκτωβρίου 1944 ο πρωθυπουργός ανέφερε μεταξύ άλλων και τα εξής "Ελεύθεροι πανηγυρίζομεν την 4ην επέτειον της 28ης Οκτωβρίου. Η Κυβέρνησις την αναγόρευσεν εθνικήν εορτήν, ομότιμον προς της 25ην Μαρτίου 1821. Διότι ανάλογος υπήρξεν η δοκιμασία και η δόξα του Έθνους…". Η αυθόρμητη αυτή καθιέρωση από τον πρωθυπουργό μπορεί κανείς να πει ότι αποτέλεσε την αρχή του εορτασμού.

Η πρώτη αναφορά για τον εορτασμό της 28ης Οκτωβρίου εντοπίζεται πιο νωρίτερα, στην ιδρυτική προκήρυξη του ΕΑΜ της 10ης Οκτωβρίου 1941, στην οποία αναφέρεται ότι: "Στις 28 Οκτωβρίου αγωνιστείτε για το εθνικό ξεκίνημα με κάθε είδους εκδήλωση. Το ΕΑΜ καλεί όλους τους Έλληνες και τις Ελληνίδες στις 28 Οκτωβρίου στο σπίτι τους, στον τόπο της δουλειάς τους, στο καφενείο, στο τραμ, στον κινηματογράφο, στο θέατρο, να χαιρετούν με τις λέξεις ΤΣΑΡΟΥΧΙ-ΕΑΜ. Το ΕΑΜ είχε ορίσει το τσαρούχι ως έμβλημα νίκης, κάτι αντίστοιχο με το διεθνές σήμα νίκης V ". Αν και η κατοχική κυβέρνηση έλαβε κατασταλτικά μέτρα για να εμποδίσει τον πρώτο εορτασμό της 28ης Οκτωβρίου και απαγόρευσε τις εκδηλώσεις με αυστηρές ποινές, στο Πανεπιστήμιο αλλά και σε άλλους χώρους έγιναν σιωπηρά εκδηλώσεις και ομιλίες. Την παραμονή της 28ης Οκτωβρίου εκατοντάδες φοιτητές στις αίθουσες του Πανεπιστημίου ζητούσαν από τους καθηγητές αντί μαθημάτων να γίνουν αναφορές στην πρώτη επέτειο. Ο καθηγητής Κωνσταντίνος Τσάτσος (ο μετέπειτα πρόεδρος της Δημοκρατίας), παρά την απαγόρευση της πρυτανείας, εκφώνησε μια εμπνευσμένη ομιλία, η οποία όμως είχε σαν αποτέλεσμα δύο ημέρες μετά να οδηγηθεί σε απόλυση. Παρόμοιες σιωπηρές εκδηλώσεις γίνονταν και τα επόμενα κατοχικά χρόνια. [15]

Το οδοιπορικό μας στην οδό Κύπρου συνεχίζεται…

Θωμάς Ζ. Κυριάκος

thomask.larissa@gmail.com
Μέλος  της Φωτοθήκης Λάρισας

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

[11] Οι πληροφορίες προέρχονται από την ιστοσελίδα του Φαρμακείου Ιωάννη Ν. Βλαχοστέργιου.

 [12] «ΝΟΣΤΑΛΓΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΠΑΛΙΑ ΛΑΡΙΣΑ - Οδός Βενιζέλου από το Τσούγκαρι μέχρι το Γενί Τζαμί», του Θωμά Ζ. Κυριάκου, δημοσιεύτηκε στη Larisspress στις 26 Απριλίου 2020.

 [13] «ΕΝ ΛΑΡΙΣΣΗ -To Μέγαρο Μεχμέτ Χατζημέτου», του Νικ. Αθ. Παπαθεοδώρου, δημοσιεύτηκε στη larissanet.gr, στις 25 Οκτωβρίου 2015.

 [14] «Η Απελευθέρωση της Λάρισας από τη Γερμανική Κατοχή», του Λάζαρου Αρσενίου- Γραμματέα της Επιτροπής Πόλης Λάρισας του ΕΑΜ- Μέλος της Πανθεσσαλικής Επιτροπής του ΕΑΜ, εφημ. ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ, 21 Οκτωβρίου 2016.

 [15] Δελφάκης Νίκος, Η καθιέρωση της 28ης Οκτωβρίου ως εθνικής γιορτής, 27. 10. 2016, Arcadiapostal