ΤΟΠΟΣ & ΜΝΗΜΗ - Ποδόμακτρα, χωματόδρομοι & λούστροι

                         

                                Οδός Παπακυριαζή 47. Προσωπικό αρχείο.

Αφορμή για το σημερινό κείμενο στάθηκε ένα σύντομο ρεπορτάζ τοπικής ιστοσελίδας, το οποίο ανέφερε ότι στην οδό Παπακυριαζή 47, μπροστά από το κτίριο που στεγαζόταν παλιά η Δημόσια Βιβλιοθήκη, αφαιρέθηκε το ποδόμακτρο που υπήρχε στο σημείο αυτό για δεκαετίες και έμεινε ως αναφορά μόνο η ταμπελίτσα που προειδοποιούσε τους διερχόμενους για την ύπαρξη του.

                                         

Άραγε σήμερα πόσοι γνωρίζουν τι ήταν τα σιδερένια ποδόμακτρα και ποιο σκοπό εξυπηρετούσαν; Το σιδερένιο ποδόμακτρο (ή λασποξύστρα) είναι μια μεταλλική ορθογώνια λάμα ή σχάρα, τοποθετημένη σταθερά στο έδαφος δίπλα στην κύρια είσοδο των σπιτιών, με σκοπό τον καθαρισμό της λάσπης από τα παπούτσια πριν την είσοδο στο κτήριο. Η ρίζα της λέξης ποδόμακτρο βρίσκεται στην αρχαία ελληνική λέξη "μάκτρον", που σημαίνει οτιδήποτε

χρησιμοποιούμε για να καθαρίσουμε κάτι. [1]            

 

         Οδός Παπακυριαζή, το ποδόμακτρο που αφαιρέθηκε. Προσωπικό αρχείο.

"Οἱ δρόμοι ἦταν λασπόδρομοι, ὅταν ἔβρεχε κι ἔβρεχε πολύ σ’ αυτή τήν πόλη, ὅλο ἔβρεχε,ἡ γιαγιά μου ἔλεγε «ἄρχισε πάλι το τσάρτσάρ», καί τότε ἦταν ὅλα γκρίζα σ’ αυτή τήν πόλη, ἦταν ὅλα μια ἀπελπισία σ’ αὐτή τήν πόλη, μιά πλήξη και μιά στένωση ἦταν σ’ αὐτή την πόλη…” αναφέρει ο Μάκης Λαχανάς στο βιβλίο του “η Πόλις”. [2].                

Είχε λασπόδρομους η Λάρισα. Αλλά υπήρχαν αυτές οι μικρές σιδερένιες κατασκευές, έξω από τα περισσότερα σπίτια, τα ποδόμακτρα, λεπτομέρειες σήμερα στην πόλη που οι περισσότεροι τις προσπερνούν χωρίς δεύτερη ματιά. Κι όμως, αυτό το ταπεινό αντικείμενο αφηγείται μια ολόκληρη εποχή. Εποχή, που η πόλη ήταν γεμάτη χωματόδρομους, που με την πρώτη βροχή γίνονταν λασπόδρομοι.

             

  Οδός Μανωλάκη, Μέγαρο Οικονόμου-Φαληρέα, διατηρούνται τα ποδόμακτρα στις       σκάλες που οδηγούν αντίστοιχα στο ισόγειο & στον 1ο όροφο. Προσωπικό αρχείο

Μέχρι και τη δεκαετία του 1950, αλλά και αρκετά χρόνια μετά, στις γειτονιές, η Λάρισα δεν ήταν η πόλη των ασφαλτοστρωμένων δρόμων που γνωρίζουμε σήμερα. Με την πρώτη βροχή οι χωματόδρομοι μετατρέπονταν σε λασπόδρομους. Οι ρόδες από τα κάρα και τα αυτοκίνητα που υπήρχαν τότε στην πόλη, κυρίως λεωφορεία και φορτηγά, χάραζαν βαθιές αυλακιές, τα παπούτσια βούλιαζαν στο χώμα και η λάσπη γινόταν ο αθέατος συνοδοιπόρος κάθε διαδρομής.

                                  Οδός Μάρκου Μπότσαρη. Προσωπικό αρχείο

Γι' αυτό και έξω από πολλές μονοκατοικίες υπήρχε ένα ποδόμακτρο σαν αυτό της φωτογραφίας. Πριν περάσει κανείς το κατώφλι, στεκόταν για λίγο στην αυλή ή στην εξώπορτα, έξυνε τις σόλες του, χτυπούσε προσεκτικά τα παπούτσια του και άφηνε έξω ό,τι κουβαλούσε από τον δρόμο. Ήταν μια μικρή καθημερινή τελετουργία, απαραίτητη όσο και αυτονόητη.

    Οδός Παύλου Μελά 4, η οικοδομή κατεδαφίστηκε πρόσφατα. Προσωπικό αρχείο

Την ίδια εποχή, στο κέντρο της πόλης, οι λούστροι αποτελούσαν γνώριμη εικόνα. Με το κασελάκι τους σε πλατείες και πεζοδρόμια, δεν γυάλιζαν μόνο τα παπούτσια· πάλευαν καθημερινά με τη σκόνη του καλοκαιριού και τη λάσπη του χειμώνα. Οι λούστροι αναλάμβαναν, σε πρώτη φάση, τον καθαρισμό των παπουτσιών με τα χαρακτηριστικά ξύλινα κασελάκια. Ένα καλογυαλισμένο ζευγάρι παπούτσια ήταν δείγμα νοικοκυροσύνης και αξιοπρέπειας, ακόμη κι αν λίγα μέτρα παρακάτω ο δρόμος φρόντιζε να το λερώσει ξανά. 

Τους λούστρους της κεντρικής πλατείας τους εντοπίζουμε σε γερμανική φωτογραφία, κατά την περίοδο της κατοχής στη βορεινή πλευρά της πλατείας. 

                       Αρχείο Βύρωνα Μήτου, από το λεύκωμα "Η ΜΝΗΜΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ,                                                              Λάρισα Κατοχή-Απελευθέρωση 1941-1944

Ενώ αντίστοιχα στη συμβολή των οδών Μεγ. Αλεξάνδρου & Κύπρου, υπήρχε από το 1935, το πρώτο στιλβωτήριο της πόλης, ιδιοκτησίας Ιωάννη Δημητρόπουλου, για όσους ήθελαν καλύτερη και πιο άνετη εξυπηρέτηση, σε σχέση με έναν πλανόδιο λούστρο. [3]

                   Χρονολογία: 1935. Από το αρχείο της οικογένειας Δημητρόπουλου

Υπαίθριοι λούστροι στη βορειοανατολική πλευρά της κεντρικής πλατείας, πίσω τους το στιλβωτήριο ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΥ. Χρονολογία: 1958. Προσωπικό αρχείο.

                                     Οδός Ταγμ. Βελισσαρίου. Προσωπικό αρχείο

Καθώς οι δρόμοι ασφαλτοστρώθηκαν οι λούστροι έγιναν σιγά, σιγά ανάμνηση. Η πόλη άλλαξε πρόσωπο και μαζί της άλλαξαν οι συνήθειες των κατοίκων της. Ό,τι κάποτε ήταν αναγκαίο, σήμερα μοιάζει σχεδόν ακατανόητο στις νεότερες γενιές.

                             Οδός Ταγμ. Βελισσαρίου & Ηφαίστου, η οικοδομή                                                                 κατεδαφίστηκε στις 13/1/2025. Προσωπικό αρχείο

Κι όμως, όταν συναντώ ένα παλιό σιδερένιο ποδόμακτρο, δεν βλέπω απλώς ένα σκουριασμένο αντικείμενο. Βλέπω ένα χρηστικό αντικείμενο του παρελθόντος, που οι σιδεράδες εκείνης της εποχής έμπαιναν στη διαδικασία να το κάνουν όμορφο και να δημιουργήσουν διάφορα σχήματα. Βλέπω τη Λάρισα των χωματόδρομων, των αυλοπορτών που έμεναν ανοιχτές, των ανθρώπων που επέστρεφαν στο σπίτι με τα παπούτσια γεμάτα χώμα και των λούστρων που περίμεναν υπομονετικά τον επόμενο πελάτη. Μικρά ίχνη μιας πόλης που χάθηκε, αλλά εξακολουθεί να επιμένει πεισματικά στις πιο διακριτικές γωνιές της, να διατηρεί ψήγματα του παρελθόντος. "Μουσειακά" απομεινάρια...

Θωμάς Ζ. Κυριάκος

https://astikoi-peripatoi-sti-larissa.blogspot.com/
Πολ. Μηχανικός Τ.Ε.

Μέλος της Φωτοθήκης Λάρισας

thomask.larissa@gmail.com

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

[1] "Το ποδόμακτρο του παρελθόντος...", δημοσιεύθηκε στην ιστοσελίδα "Βολταράκια στην Κρήτη", στις 3 Δεκεμβρίου 2017.

[2] «Η πόλις, Μυθιστορηματική ανθρωπογεωγραφία της Λάρισας», Μάκης Λαχανάς, χρονολογία έκδοσης 2009, εκδόσεις ΑΡΜΟΣ.

[3] "Ιχνηλατώντας την παλιά Λάρισα - Το κατάστημα Δημητρόπουλου-Καραπέτσα", του κ. Νικ. Παπαθεοδώρου, εφημερίδα «Ελευθερία», δημοσιεύθηκε την 21η Νοεμβρίου 2021.